Πέμπτη, 19 Σεπτεμβρίου 2013

Στρατηγικό σχέδιο Πολιτισμού Τουρισμού για την Περιφέρεια του Νοτίου Αιγαίου

#ΝΤΟΡΑ ΚΟΝΣΟΛΑ 
Ομ. Καθηγήτρια Παντείου Πανεπιστημίου
Ομιλία στο 11ο ΤΑΚΤΙΚΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ - 2013 (ERSA - GR) που έγινε στην Πάτρα 14-15 Ιουνίου 2013 

Το θέμα της στενής σχέσης πολιτιστικού τουρισμού και πολιτιστικής κληρονομιάς καθώς και εκείνο της ανάδειξης της κληρονομιάς αυτής, και γενικότερα των πολιτιστικών πόρων μιας περιοχής, με τη χρήση νέων μέσων, εξετάζεται στο πρώτο μέρος της παρούσας εισήγησης. Στα σύγχρονα μέσα περιλαμβάνονται τα Κέντρα Μεθερμήνευσης της Κληρονομιάς (Heritage Interpretation Centers), τα Κέντρα Πληροφόρησης Επισκεπτών και τα Πολιτιστικά Δίκτυα (Πολιτιστικές Διαδρομές, Δίκτυα Μουσείων, Δίκτυα Φεστιβάλ).
Στη συνέχεια γίνεται εφαρμογή του προταθέντος προτύπου ανάδειξης των πολιτιστικών πόρων για την περαιτέρω προώθηση του πολιτιστικού τουρισμού στα νησιά του Νοτίου Αιγαίου. Παρουσιάζεται το ειδικό τμήμα για τον πολιτιστικό τουρισμό του ολοκληρωμένου Στρατηγικού Σχεδίου Ανάπτυξης της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου 2011 - 2020, το οποίο εκπονήθηκε από το Ινστιτούτο Περιφερειακής Ανάπτυξης του Παντείου Πανεπιστημίου. 
Μετά τη συνοπτική επισκόπηση των σημαντικότερων πολιτιστικών πόρων της Περιφέρειας προτείνονται τρεις βασικοί άξονες του Σχεδίου που είναι: α) η προβολή επιλεγμένων πολιτιστικών πόρων με χρήση νέων τεχνολογιών, β) η δημιουργία πολιτιστικών δικτύων και γ) η ενίσχυση δράσεων σύγχρονης πολιτιστικής δημιουργίας. Για καθένα από τους παραπάνω άξονες παρουσιάζονται ενδεικτικές προτάσεις τοπικού και υπερτοπικού χαρακτήρα..


1.      Πολιτιστικός τουρισμός: εννοιολογικός προσδιορισμός και επιδράσεις
Στις βασικές προτεραιότητες της σύγχρονης κρατικής πολιτικής για τον τουρισμό, σε διεθνές επίπεδο, συγκαταλέγεται και ο εμπλουτισμός του τουριστικού προϊόντος με νέες εναλλακτικές μορφές τουριστικής δραστηριότητας, εκτός του κυρίαρχου μοντέλου του μαζικού τουρισμού. Όλες οι χώρες, που αποτελούν σημαντικούς τουριστικούς προορισμούς, προκειμένου να αυξήσουν την ελκυστικότητά τους χρησιμοποιούν κάθε διαθέσιμο μέσο που συμβάλλει στο σκοπό αυτό. Αναμφισβήτητα, ο πολιτιστικός τουρισμός αποτελεί ιδιαίτερης σημασίας και αποτελεσματικότητας μέσο, στο πλαίσιο του ραγδαία αναπτυσσόμενου διεθνούς ανταγωνισμού.

Ένας αρκετά μεγάλος αριθμός ορισμών έχει δοθεί για τον πολιτιστικό τουρισμό χωρίς να υπάρχει ένας γενικά αποδεκτός (Richards 1996, Gali—Espelt 2012). Γνωστός είναι εκείνος του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού (WTO 1985), ο οποίος έχει μεγάλη ευρύτητα και ορίζει ως πολιτιστικό τουρισμό «τη μετακίνηση ατόμων κυρίως για πολιτιστικούς σκοπούς», μετακινήσεις στις οποίες περιλαμβάνει «εκπαιδευτικές περιηγήσεις, επισκέψεις σε φεστιβάλ και άλλες πολιτιστικές εκδηλώσεις, επισκέψεις σε ιστορικούς χώρους και μνημεία, ταξίδια για τη μελέτη της φύσης, της τέχνης και του λαϊκού πολιτισμού, καθώς και θρησκευτικά προσκυνήματα». Αρκετά ευρύς είναι και ο ορισμός που δίνει το Διεθνές Συμβούλιο Χώρων και Μνημείων (ICOMOS 1999), που χαρακτηρίζει ως πολιτιστικό τουρισμό «οποιαδήποτε δραστηριότητα επιτρέπει στους επισκέπτες να έχουν την εμπειρία της ανακάλυψης τρόπων ζωής άλλων ανθρώπων, επιτρέποντάς τους να γνωρίσουν τα έθιμα, τις παραδόσεις, το φυσικό περιβάλλον και τις ιδέες τους και να έχουν πρόσβαση σε χώρους με αρχιτεκτονικό, ιστορικό και αρχαιολογικό ενδιαφέρον ή άλλου τύπου πολιτιστικά αξία».

Ένας απλούστερος ορισμός, που χρησιμοποιείται σήμερα συχνότερα, είναι εκείνος που έχει δώσει η γνωστή Οργάνωση για την Εκπαίδευση στον Τουρισμό και την Αναψυχή ATLAS (Richards 1996), ο οποίος περιλαμβάνει στον πολιτιστικό τουρισμό «όλες τις μετακινήσεις ανθρώπων μακριά από τον συνήθη τόπο διαμονής τους σε συγκεκριμένα πολιτιστικά αξιοθέατα, όπως είναι οι χώροι της πολιτιστικής κληρονομιάς, καλλιτεχνικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις, τέχνες και θέατρο».

Πάντως ανεξάρτητα από τον ορισμό που υιοθετεί κανείς, γεγονός είναι ότι ο πολιτιστικός τουρισμός συνδέεται κυρίως με τις έννοιες της πολιτιστικής κληρονομιάς και γενικότερα των πολιτιστικών πόρων στους οποίους συγκαταλέγονται οι αρχαιολογικοί και ιστορικοί χώροι και τα μνημεία, τα παντός είδους μουσεία, το δομημένο   περιβάλλον   (κτήρια   αρχιτεκτονικού   ή   ιστορικού   ενδιαφέροντος, παραδοσιακοί οικισμοί κ.ά.), και στοιχεία του σύγχρονου πολιτισμού των κοινωνιών που ζουν στους τουριστικούς προορισμούς (φεστιβάλ, εικαστικές και παραστατικές τέχνες, λαϊκός πολιτισμός).

Ο πολιτιστικός τουρισμός αποτελεί τμήμα ενός συγκροτημένου πλέγματος τουριστικών υπηρεσιών μαζί με άλλες ειδικές μορφές τουρισμού, όπως ο θρησκευτικός, ο γαστριμαργικός, ο εκπαιδευτικός, ο συνεδριακός, ο τουρισμός πόλης, ο οικοτουρισμός κ.ά.

Τα κυριότερα πλεονεκτήματα του πολιτιστικού τουρισμού είναι (βλ. και Σπιλάνης 2000, Tsartas 2003):
Προστατεύει, αναδεικνύει και αξιοποιεί τους πολιτιστικούς πόρους και γενικότερα τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της περιοχής στην οποία αναπτύσσεται.
Είναι ανεξάρτητος από την εποχικότητα, καθώς δεν επηρεάζεται σχεδόν καθόλου από τις κλιματολογικές συνθήκες. Επομένως, συμβάλλει στην επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου, εκτός της περιόδου αιχμής.
Διαχέει ευρύτερα το τουριστικό ρεύμα με την ανάδειξη νέων προορισμών σε λιγότερο ανεπτυγμένες περιοχές.
Προσελκύει τουρίστες υψηλότερου εισοδήματος και μορφωτικού επιπέδου, οι οποίοι συνήθως παρατείνουν τη διαμονή τους σε ένα συγκεκριμένο μέρος και συμμετέχουν σε περισσότερες δραστηριότητες.
Είναι φιλικός προς το φυσικό περιβάλλον, σε αντίθεση προς τον μαζικό τουρισμό, ο οποίος προκαλεί υποβάθμιση και αλλοίωση του περιβάλλοντος.
Δημιουργεί νέες προοπτικές απασχόλησης για ειδικευμένο προσωπικό.
Αποτελεί ένα από τα κυριότερα μέσα της σύγχρονης στρατηγικής για την αναζωογόνηση των αστικών κέντρων μέσω του πολιτισμού (culture-led urban regeneration).


2.      Πολιτιστικός τουρισμός και πολιτιστική κληρονομιά
Ο όρος «πολιτιστική κληρονομιά» καλύπτει σήμερα ένα ευρύτατο εννοιολογικά φάσμα, τόσο ειδολογικά με νέες κατηγορίες πολιτιστικών αγαθών όπως η βιομηχανική κληρονομιά, όσο και χρονικά με την επέκτασή του ώς και τη σύγχρονη εποχή, συμπεριλαμβάνοντας ακόμη και έργα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής (Κόνσολα
2006).

Αλλαγές παρατηρούνται επίσης όχι μόνον στην εννοιολογική διεύρυνση του όρου αλλά και στις αντιλήψεις για το ρόλο της πολιτιστικής κληρονομιάς η οποία θεωρείται πλέον ως «κοινωνικό αγαθό» που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της σύγχρονης ζωής και μπορεί να συνεισφέρει στην πολιτιστική και κοινωνική ανάπτυξη και στη βελτίωση της ποιότητας του δομημένου περιβάλλοντος (βλ. και Merriman 2004, Loulanski 2006). Κατά συνέπεια επιδιώκεται όχι μόνο η εξασφάλιση της επιβίωσης των μνημείων αλλά και η ένταξή τους στον χωροταξικό και πολεοδομικό σχεδιασμό και η διευκόλυνση της γνωριμίας και της επικοινωνίας των πολιτών με τα υλικά κατάλοιπα του παρελθόντος.

Επιπροσθέτως, προβάλλεται τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερο το επιχείρημα της οικονομικής απόδοσης των μνημείων της κληρονομιάς που συνδέεται κυρίως με την ανάπτυξη του τουρισμού (Navrund and Ready 2002, Greffe 2003, Mazzanti 2003), ιδιαίτερα του πολιτιστικού τουρισμού που έχει πλέον συγκροτηθεί σε δραστηριότητα με ξεχωριστό χαρακτήρα και συνεχώς αυξανόμενη δημοφιλία. Η εξέλιξη αυτή δεν είναι άσχετη με την παρατηρούμενη στροφή της τουριστικής ζήτησης προς νέα τουριστικά προϊόντα, που προσφέρουν ποιότητα, ιδιαιτερότητα, αυθεντικότητα και νέες εμπειρίες στους απαιτητικούς τουρίστες με ιδιαίτερες προσδοκίες. Στο πλαίσιο αυτών των αλλαγών εντάσσεται και η προτίμηση προς νέους λιγότερο καθιερωμένους τουριστικούς προορισμούς.
Τα μνημεία και οι χώροι της πολιτιστικής κληρονομιάς αποτελούν έναν από τους βασικότερους παράγοντες προσέλκυσης του τουριστικού ρεύματος. Επομένως, η διατήρηση και προβολή τους δίνει σε μια χώρα ή μια περιφέρεια ένα σημαντικό ανταγωνιστικό τοπικό πλεονέκτημα στην παγκόσμια τουριστική αγορά. Η ίδρυση νέων μουσείων, που τα τελευταία χρόνια έχει πάρει τεράστιες διαστάσεις (η λεγόμενη «έκρηξη» μουσείων), η ανάπλαση ιστορικών κέντρων πόλεων και η αποκατάσταση και επανάχρηση ιστορικών κτιρίων και γενικότερα η ανάδειξη των στοιχείων της πολιτιστικής κληρονομιάς είναι μερικά από τα κύρια μέσα της σύγχρονης πολιτικής για την τουριστική ανάπτυξη (Richards 1996, McKercher and du Cross 2002).

Η στενή σχέση πολιτιστικής κληρονομιάς και τουρισμού δεν έχει μόνο θετικά αποτελέσματα αλλά εμπεριέχει και κινδύνους για τα μνημεία και τους χώρους (Jansen-Verbeke 1998, Russo 2002, Nasser 2003, Gali-Espelt 2012). Οι φθορές στα μνημεία από την αύξηση του αριθμού των επισκεπτών, η εμπορευματοποίησή τους και η μετατροπή τους με αυθαίρετες ανακατασκευές και «σκηνοθετημένη αυθεντικότητα» σε τουριστικό «θέαμα» (Disneyfication) είναι μερικές από τις δυσμενείς επιπτώσεις. Η εξασφάλιση της ακεραιότητας, της αυθεντικότητας και της βιωσιμότητας των μνημείων αποτελεί επομένως βασική προτεραιότητα των φορέων προστασίας της κληρονομιάς σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Χαρακτηριστικό του ενδιαφέροντος των διεθνών φορέων είναι ότι το ICOMOS, το Διεθνές Συμβούλιο για την Προστασία Μνημείων και Τόπων, συνέταξε την Χάρτα του Πολιτιστικού Τουρισμού (international Cultural Tourism Charter) με τη διατύπωση των βασικών αρχών που πρέπει να διέπουν την τουριστική δραστηριότητα σε τόπους με πολιτιστική σημασία (ICOMOS 1999), έτσι ώστε να εξισορροπούνται οι συχνά αντικρουόμενες απόψεις των τουριστικών παραγόντων και των φορέων διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς.


3.      Σύγχρονα μέσα ανάδειξης των πολιτιστικών πόρων
Αναμφισβήτητα, τα βασικά και απολύτως απαραίτητα μέσα για την προστασία και την ανάδειξη των πολιτιστικών πόρων είναι τα λεγόμενα παραδοσιακά ή κλασικά. Πρόκειται καταρχάς για επεμβάσεις από τους αρμόδιους φορείς στα μνημεία και τους χώρους με έργα συντήρησης, αναστήλωσης, αποκατάστασης ή ακόμα και επιστημονικά τεκμηριωμένης ανακατασκευής, οργάνωσης του χώρου, επανάχρησης κτηρίων κ.λπ. Όσον αφορά στα μουσεία οι επεμβάσεις σχετίζονται με την κατασκευή ή ανακαίνιση κατάλληλων κτηρίων, την οργάνωση της μόνιμης έκθεσης ή και περιοδικών εκθέσεων κ.ά. Η προβολή όλων αυτών των πολιτιστικών πόρων γίνεται με την έκδοση ενημερωτικών φυλλαδίων, οδηγών, CD, DVD, την οργάνωση ξεναγήσεων και εκπαιδευτικών προγραμμάτων κ.λπ.

Σήμερα όμως, παράλληλα με τα παραδοσιακά αυτά μέσα, χρησιμοποιούνται και νέα μέσα αξιοποίησης των πολιτιστικών μνημείων και χώρων, του ιστορικού δομημένου περιβάλλοντος, των μουσείων και των άλλων πολιτιστικών πόρων που κάνουν ευρεία χρήση των σύγχρονων τεχνολογιών (πολυμέσα, διαδίκτυο, εικονική πραγματικότητα). Κατά κύριο λόγο πρόκειται για εγκαταστάσεις εφαρμογών σε ειδικό Κέντρο με μία ή περισσότερες αίθουσες, είτε σε άμεση γειτνίαση με τα μνημεία, είτε σε απόσταση από αυτά. Θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε γι αυτά τα κέντρα το όνομα Κέντρα Μεθερμήνευσης της Πολιτιστικής Κληρονομιάς (Heritage Interpretation Centers).

Η μεθερμήνευση ή ερμηνεία ενός μνημείου ή χώρου της πολιτιστικής κληρονομιάς είναι σύνθετη και, μερικές φορές, αμφιλεγόμενη διαδικασία εφόσον έχει ως σκοπό όχι απλώς να ενημερώσει γι αυτό, αλλά να δώσει νόημα σ' αυτό και να το μεταδώσει στο ευρύ κοινό. Παρότι βασίζεται σε επιστημονικά τεκμηριωμένα στοιχεία, δεν πρέπει να συγχέεται με την επιστημονική ερμηνεία γιατί έχει εντελώς διαφορετική λειτουργία. Η μεθερμήνευση επιδιώκει να βάλει τα μνημεία και τους χώρους σε ένα ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο και να παρέχει στους επισκέπτες σαφείς και ενδιαφέρουσες πληροφορίες με την αποκάλυψη εννοιών και σχέσεων με τέτοιο τρόπο, ώστε να ενεργοποιήσει τη φαντασία του επισκέπτη, αλλά και να προσφέρει ψυχαγωγία (Beck and Cable 1998, Provincial Council of Barcelona 2006). Τα παραδοσιακά μέσα που αναφέρθηκαν πιο πάνω χρησιμοποιούνται βέβαια και για το σκοπό αυτό, όμως τα μέσα της σύγχρονης τεχνολογίας ανταποκρίνονται πληρέστερα στη νέα αυτή θεώρηση. Οι εφαρμογές των σύγχρονων τεχνολογιών έχουν σαφή πλεονεκτήματα: μεταδίδουν τις ιστορικές, αρχαιολογικές ή άλλου είδους πληροφορίες με τρόπο εύληπτο και ευχάριστο, εμπλέκουν ενεργά τους επισκέπτες κρατώντας ζωντανό το ενδιαφέρον τους και προσελκύουν ομάδες κοινού που δεν ανήκουν στους παραδοσιακούς επισκέπτες μουσείων, μνημείων και ιστορικών και αρχαιολογικών χώρων (Blockley and Hems 2006, Provincial Council of Barcelona
2006).

Μερικά από τα τεχνολογικά μέσα μεθερμήνευσης που χρησιμοποιούνται συχνότερα είναι: εφαρμογές εικονικής αναπαράστασης αντικειμένων, εικονικής απεικόνισης χώρων ή περιήγησης (virtual tours), εφαρμογές εικονικής πραγματικότητας (virtual reality), που παρέχουν στον επισκέπτη την εμπειρία της «εμβύθισης» (immersion), διαδραστικές εγκαταστάσεις, πολυμεσικές παρουσιάσειςπου συνδυάζουν εικόνα, μουσική, κείμενο και video, τρισδιάστατα γραφικά κ.ά. (Blockley and Hems 2006, Μπούνια κ.ά. 2008).

Τα Κέντρα Μεθερμήνευσης μπορεί να έχουν διάφορες μορφές. Μπορεί να πρόκειται για ένα Κέντρο Πληροφόρησης (Visitors Center) μέσα στον ιστορικό ή αρχαιολογικό χώρο με οθόνες αφής, ενημερωτικές προβολές κ.λπ.   Άλλες μορφές είναι τα Κέντρα Αναπαράστασης με απλούστερες εφαρμογές και τα Κέντρα Εικονικής Πραγματικότητας. Γνωστά παραδείγματα είναι το Mackintosh Centre στη Γλασκώβη αφιερωμένο στο διάσημο αρχιτέκτονα και το Jorvik Viking Centre στο Γιορκ της Αγγλίας.

Στην κατηγορία των Κέντρων Μεθερμήνευσης υπάγονται και τα Μουσεία που μπορεί να χαρακτηρισθούν ως «Καινοτομικά». Τα Μουσεία αυτά, σε αντίθεση με τα παραδοσιακά μουσεία, δεν βασίζονται αποκλειστικά στα υλικά εκθέματα (αρχαιολογικά ευρήματα, έργα τέχνης, ιστορικά κειμήλια κ.λπ.) αλλά, αντίθετα, σε άυλα εκθέματα (οπτικές και ηχητικές πληροφορίες, ψηφιακές ανακατασκευές αντικειμένων ή και κτηρίων, διαδραστικές εφαρμογές διδακτικού και ψυχαγωγικού χαρακτήρα κ.λπ.). Η έμφαση δηλαδή δεν δίνεται στα αντικείμενα, αλλά στις πληροφορίες που αυτά δίνουν καθώς και στις «ιστορίες» που διηγούνται. Γνωστά παραδείγματα από το εξωτερικό είναι το Exploratorium στο Σαν Φραντσίσκο των ΗΠΑ (Museum of Science, Art and Human Perception), το Malta Migration Museum στην Μάλτα (προς το παρόν είναι ιστότοπος, σχεδιάζεται όμως η δημιουργία μουσείου) κ.ά.
Στενή σύνδεση με τα νέα τεχνολογικά μέσα παρουσιάζουν σήμερα και τα Κέντρα Πληροφόρησης Επισκεπτών που υπάρχουν στις περισσότερες πόλεις ή σε ευρύτερες περιοχές. Σ' αυτά εκτός από τα καθιερωμένα μέσα (χάρτες, φυλλάδια, κ. λπ.) ο επισκέπτης έχει στη διάθεσή του εξειδικευμένες εφαρμογές των νέων τεχνολογιών (π.χ. προβολές βίντεο, οθόνες αφής, διαδραστικές πλατφόρμες εικονικής περιήγησης κ.λπ.) για την πληρέστερη πληροφόρησή του σχετικά με τους πολιτιστικούς και τουριστικούς πόρους.

Η δικτύωση πολιτιστικών και άλλων εμπλεκόμενων φορέων με κοινά χαρακτηριστικά και σκοπούς, είναι ένα ακόμη μέσον ανάδειξης των πολιτιστικών πόρων μιας περιοχής, είτε εκείνων που συνδέονται με την πολιτιστική κληρονομιά, είτε εκείνων που αφορούν τη σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή. Η δικτύωση μπορεί να σχετίζεται με:
- τα μνημεία και τους χώρους μιας γεωγραφικής ενότητας (με τη μορφή των πολιτιστικών διαδρομών),
- τα παντός είδους μουσεία μιας περιοχής (δίκτυα μουσείων), και
- τα φεστιβάλ που οργανώνονται σε τακτική βάση (δίκτυα φεστιβάλ).
Τα νέα τεχνολογικά μέσα δεν παίζουν εδώ πρωτεύοντα ρόλο, αν και γίνεται για την προβολή τους ευρεία χρήση των δυνατοτήτων που παρέχει το Διαδίκτυο.

Οι Πολιτιστικές Διαδρομές, είναι ένα από τα βασικότερα εργαλεία για την προβολή και την ερμηνεία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Πρόκειται για περιηγήσεις δομημένες γύρω από έναν κεντρικό θεματικό πυρήνα, οι οποίες περιλαμβάνουν αρχαιολογικά και ιστορικά μνημεία και χώρους, αρχιτεκτονικά μνημεία, κτήρια της βιομηχανικής κληρονομιάς, παραδοσιακούς οικισμούς κ.λπ. 

Το ενοποιητικό στοιχείο μπορεί να είναι το είδος των μνημείων (π.χ. θρησκευτικά προσκυνήματα, κάστρα κ.λπ.), η χρονική περίοδος στην οποία ανήκουν (π.χ. αρχαιότητα, μεσαίωνας κ.λπ.) ή και η γεωγραφική τους κατανομή. Προσδιορίζονται δηλαδή κατόπιν μελέτης οι κυριότεροι σταθμοί της προτεινόμενης διαδρομής, σχεδιάζονται και πραγματοποιούνται οι απαιτούμενες ενέργειες επεμβάσεων στα μνημεία, τους χώρους και στο άμεσο περιβάλλον τους καθώς και ενέργειες για τη διαχείριση, τη λειτουργία και την προβολή της. Χαρακτηριστικό της σημασίας του μέσου αυτού είναι το γεγονός ότι διεθνείς οργανισμοί όπως το Συμβούλιο της Ευρώπης και η Ουνέσκο έχουν πάρει την πρωτοβουλία για το σχεδιασμό και την προώθηση διακρατικών πολιτιστικών διαδρομών. Ειδικότερα το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει οργανώσει και εφαρμόζει με επιτυχία το γνωστό πρόγραμμα πολιτιστικών διαδρομών (Cultural Routes of the Council of Europe) με στόχο την προβολή των κοινών πολιτιστικών στοιχείων των χωρών της Ευρώπης και την ενθάρρυνση της διακρατικής συνεργασίας (Moulin and Boniface 2001).

Το Δίκτυο Μουσείων μπορεί να προκύψει με τη δημιουργία σχέσεων λειτουργικής διασύνδεσης μεταξύ μουσείων χωροταξικά κατανεμημένων σε μια πόλη ή σε μια ευρύτερη περιοχή όπως ένα νησί ή μια περιφέρεια (Κόνσολα 2011). Τα μουσεία εντάσσονται , σε μια διαδρομή που έχει ονομαστεί Διαδρομή μουσείων (museum route). Προτείνεται δηλαδή στον επισκέπτη μια συγκεκριμένη πορεία, ένας περίπατος που θα του επιτρέψει να γνωρίσει τα κυριότερα μουσεία της πόλης ή της περιοχής διευκολύνοντας την κίνησή του από το ένα μουσείο στο άλλο και παρέχοντάς του ένα πιο ολοκληρωμένο σύνολο πληροφοριών. Πρόκειται επομένως για μια θεματική πολιτιστική διαδρομή, η οποία συνδέει νοερά τα διάφορα μουσεία με προτεινόμενες διαδρομές που ενοποιούν κατά κάποιο τρόπο τα μουσεία αυτά σε ένα δίκτυο. Στην περίπτωση γειτονικών κτηρίων μουσείων με διαμορφωμένους δημόσιους χώρους ανάμεσά τους, χρησιμοποιείται ο όρος Συνοικίες Μουσείων (Museum Quarters). Γνωστές Συνοικίες Μουσείων είναι εκείνες της Βιέννης και του Άμστερνταμ, που αποτελούν σημαντικούς τουριστικούς πόλους.

Τα μουσεία ενός δικτύου συνεργάζονται κυρίως για θέματα προβολής (με την έκδοση κοινών φυλλαδίων και την παρουσίαση των μουσείων σε κοινό ιστότοπο), ενίσχυσης της επισκεψιμότητας (π.χ. με την έκδοση ειδικής κάρτας) και διοργάνωσης μεγάλης κλίμακας φεστιβάλ, όπως το γνωστό Φεστιβάλ της Όχθης των Μουσείων στη Φρανκφούρτη.

Τα Δίκτυα Φεστιβάλ χρησιμοποιούνται σήμερα για την προβολή και τη διασύνδεση τόσο εκείνων των φεστιβάλ με διεθνή απήχηση, που μπορεί να χαρακτηριστούν ως εκδηλώσεις μεγάλης κλίμακας και υψηλών προδιαγραφών (mega-events ή special events), όσο και για μικρότερης εμβέλειας φεστιβάλ, που δεν περιορίζουν όμως τις φιλοδοξίες τους στην προσέλκυση επισκεπτών από την ευρύτερη περιοχή του τόπου διοργάνωσης, αλλά στοχεύουν να γίνουν γνωστά σε εθνικό τουλάχιστον επίπεδο. Τα δίκτυα, είτε εθνικά είτε διεθνή (όπως τα γνωστά European Festival Association και το World Festival Network), προωθούν γενικά τη συνεργασία, επικοινωνία και συντονισμό των εμπλεκόμενων φορέων με την ανταλλαγή πληροφοριών και εμπειριών, τη διευκόλυνση συμπαραγωγών, την εκπόνηση ερευνών κοινού, την ενημέρωση για πηγές χρηματοδότησης κ.λπ. Σημαντικό πλεονέκτημα από τη συμμετοχή σε τέτοια δίκτυα είναι επίσης η δυνατότητα προβολής, η ενίσχυση της αναγνωρισιμότητας και γενικά οι συνέργειες που δημιουργούνται απο τη δικτύωσή τους.


4. Το Στρατηγικό Σχέδιο Ανάπτυξης Πολιτιστικού Τουρισμού στο Νότιο Αιγαίο

Στο δεύτερο μέρος της εισήγησης αυτής παρουσιάζεται η εφαρμογή του προτύπου που αναλύθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο και αναφέρεται στη δυνατότητα  ενίσχυσης του  πολιτιστικού  τουρισμού,   με την αξιοποίηση  των πολιτιστικών πόρων μιας περιφέρειας, χρησιμοποιώντας σύγχρονα μέσα ανάδειξης και προβολής.
Συγκεκριμένα, το «Στρατηγικό Σχέδιο Ανάπτυξης της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου 2011 - 2020», που ανατέθηκε από το Περιφερειακό Συμβούλιο στο Ινστιτούτο Περιφερειακής Ανάπτυξης του Παντείου Πανεπιστημίου, περιλαμβάνει ειδικό τμήμα για τον τουρισμό και ειδικότερα για τον πολιτιστικό τουρισμό και τον ευρύτερο τομέα του πολιτισμού, την επιστημονική ευθύνη για τη σύνταξη του οποίου είχε η συγγραφέας της παρούσας εισήγησης.
Στα νησιά της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου, όπως είναι γνωστό, έχουν αναπτυχθεί πολλές από τις ειδικές μορφές τουρισμού (φυσιολατρικός, θρησκευτικός, συνεδριακός, θαλάσσιος κ.ά.), ταυτόχρονα με τη συνεχιζόμενη ανάπτυξη του μαζικού τουρισμού, που αποτελεί τον κύριο παραγωγικό τομέα της οικονομίας. Γι αυτόν ακριβώς το λόγο θεωρήθηκε σκόπιμο στο Στρατηγικό Σχέδιο να δοθεί έμφαση στις προτάσεις για την προώθηση του πολιτιστικού τουρισμού, παράλληλα με τη διεξοδική αναφορά και στις άλλες μορφές τουρισμού. Ένας πρόσθετος αλλά ουσιαστικός λόγος ήταν η ύπαρξη μεγάλου αριθμού σημαντικών πολιτιστικών πόρων στη συγκεκριμένη Περιφέρεια.


4.1. Υπάρχουσα κατάσταση: οι κυριότεροι πολιτιστικοί πόροι της Περιφέρειας
Και τα δύο νησιωτικά συμπλέγματα διαθέτουν ένα μεγάλο αριθμό πολύ αξιόλογων πολιτιστικών πόρων όλων των ειδών και εποχών που μπορεί να κατηγοριοποιηθούν κυρίως, αλλά όχι αποκλειστικά, με χρονολογικά κριτήρια:
•  Χώροι και μνημεία της αρχαιότητας. Στην κατηγορία αυτή συμπεριλαμβάνονται αρχαιολογικοί χώροι και μνημεία (πόλεις, ιερά, ταφικά μνημεία) από τους προϊστορικούς και ιστορικούς χρόνους  μέχρι και τη ρωμαϊκή εποχή. Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει  να γίνει για τον αρχαιολογικό χώρο της Δήλου,  που συγκαταλέγεται στον Κατάλογο Μνημείων της Παγκόσμιας Κληρονομιάς της Ουνέσκο. Άλλοι πολύ γνωστοί αρχαιολογικοί χώροι είναι η προϊστορική πόλη του Ακρωτηρίου στη Σαντορίνη, η Ακρόπολη της Λίνδου στη Ρόδο και η αρχαία πόλη και το Ασκληπιείο στην Κω. Εκτός από αυτούς δεκάδες είναι οι αρχαιολογικοί χώροι σε μεγάλα (Άνδρος, Πάρος), μεσαίου μεγέθους (Κάλυμνος, Αμοργός, Κέα , Ίος) αλλά ακόμη και σε πολύ μικρά ακατοίκητα νησιά, όπως το Δεσποτικό κοντά στην Αντίπαρο.
Βυζαντινά και Μεταβυζαντινά μνημεία. Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται και μνημεία της Παλαιοχριστιανικής εποχής (κυρίως στην Κάλυμνο και την Αστυπάλαια). Από τα πολυάριθμα βυζαντινά μνημεία ξεχωρίζουν η περίφημη Μονή του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στην Πάτμο, η οποία έχει ανακηρυχτεί μνημείο της Παγκόσμιας Κληρονομιάς, ο ναός της Παναγίας της Εκατονταπυλιανής στην Πάρο και η Μονή της Χοζοβιώτισσας στην Αμοργό.
Μεσαιωνικά μνημεία ξένης κυριαρχίας (Ιπποτοκρατίας στα Δωδεκάνησα, Ενετοκρατίας στις Κυκλάδες). Η περίοδος της Ιπποτοκρατίας (1306-1522) υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική για τα Δωδεκάνησα. Στην περίοδο αυτή ανήκουν η μεσαιωνική πόλη της Ρόδου, μνημείο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς και τα Ιπποτικά κάστρα που βρίσκονται σε όλα σχεδόν τα νησιά (π.χ. Αστυπάλαια, Κως, Χάλκη, Καστελόριζο κ.ά.). Στις Κυκλάδες από την εποχή που τα νησιά υπάγονταν στην κυριαρχία των Ενετών (κυρίως 12ο - 16ο αι.) διατηρούνται κυρίως κάστρα και άλλα μνημεία σε όλα σχεδόν τα νησιά (Αντίπαρος, Κέα, Νάξος, Φολέγανδρος κ.ά.).
Παραδοσιακοί οικισμοί - νεοκλασικά κτήρια - κτήρια της Ιταλοκρατίας. Η κατηγορία αυτή συμπεριλαμβάνει τρεις υποκατηγορίες: α) παραδοσιακούς οικισμούς που απαντώνται σε όλα σχεδόν τα νησιά, με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά όμως σε κάθε μία από τις μεγάλες χωρικές ενότητες (Δωδεκάνησα, Κυκλάδες), β) κτήρια (δημόσια και ιδιωτικά) του νεοκλασικού ρυθμού, σε πολλά από τα νησιά και κυρίως στη Σύρο και τη Σύμη, και γ) κτήρια (κατά κύριο λόγο δημόσιου χαρακτήρα) χτισμένα με το χαρακτηριστικό αρχιτεκτονικό στυλ της περιόδου της Ιταλοκρατίας (πόλη Ρόδου, Λακκί Λέρου).
Κτήρια, τόποι και μουσεία βιομηχανικής κληρονομιάς. Υλικά κατάλοιπα της βιομηχανικής ή και προβιομηχανικής και τεχνολογικής ανάπτυξης (ανενεργά βιομηχανικά συγκροτήματα, ορυχεία, ναυπηγεία κ.ά.). Στα Δωδεκάνησα ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα εργοστάσια στο νησί της Ρόδου. Στις Κυκλάδες ξεχωρίζει η βιομηχανική κληρονομιά στην Ερμούπολη, η οποία διαθέτει και σχετικό Μουσείο. Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται το Μεταλλευτικό Μουσείο στη Μήλο, τα σμυριδωρυχεία στη Νάξο, οι εγκαταστάσεις για την εξόρυξη σιδηρομεταλλευμάτων στη Σέριφο και το Μουσείο Μαρμαροτεχνίας στην Τήνο.
Θρησκευτικά προσκυνήματα. Συμπεριλαμβάνονται δεκάδες εκκλησίες και μονές, μία συνήθως σε κάθε νησί. Ορισμένα από τα προσκυνήματα αυτά έχουν αποκτήσει υπερτοπικό χαρακτήρα (π.χ. Μονή Ταξιάρχη Πανορμίτη στη Σύμη, Μονή Χοζοβιώτισσας στην Αμοργό ) ή και πανελλήνιο (Μονή Αγ. Ιωάννου Πάτμου, Παναγία Τήνου, Εκατονταπυλιανή Πάρου).
Μουσεία - Συλλογές. Περιλαμβάνονται δημόσια, δημοτικά και ιδιωτικά Μουσεία και Συλλογές (αρχαιολογικά, ιστορικά, λαογραφικά, τέχνης, εκκλησιαστικά, βιομηχανικά κ.ά.). Από τα Μουσεία τα περισσότερα είναι Αρχαιολογικά (σχεδόν ένα σε κάθε νησί) από τα οποία τα μεγαλύτερα και αξιολογότερα είναι εκείνα της Ρόδου, της Δήλου, της Προϊστορικής Θήρας κ.ά. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν ορισμένα Ειδικά Θεματικά Μουσεία όπως το Πολεμικό Μουσείο στη Λέρο, το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στην Άνδρο και τα μουσεία για την βιομηχανική κληρονομιά που αναφέρθηκαν πιο πάνω.
Ηφαίστεια. Ειδική για τη Νίσυρο και τη Σαντορίνη κατηγορία, καθώς τα ηφαίστειά τους αποτέλεσαν καθοριστικό παράγοντα για τη διαμόρφωση και την ιστορική εξέλιξη των δύο νησιών.
Εκδηλώσεις - Φεστιβάλ. Ανάμεσα στα δεκάδες θερινά τοπικά φεστιβάλ των νησιών εντοπίζονται ορισμένα τα οποία τόσο από την άποψη της διοργάνωσης, όσο και από την άποψη του περιεχομένου και των τομέων καλλιτεχνικής δημιουργίας που αναπτύσσουν καθώς και της προβολής τους στα έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα μπορεί να χαρακτηριστούν ως υπερτοπικής εμβέλειας και καινοτόμου χαρακτήρα. Ενδεικτικά αναφέρονται τα Φεστιβάλ της Καλύμνου (Αναρρίχησης, Καταδυτικό), το Μεσαιωνικό Φεστιβάλ της Ρόδου και το πολύ σημαντικό φεστιβάλ στη Σύρο (Ερμουπόλεια).

Η δυνατότητα πρόσβασης και επισκεψιμότητας και η πληροφόρηση για τους αρχαιολογικούς χώρους, τα μνημεία και τα μουσεία αποτελούν κρίσιμες παραμέτρους στην προσπάθεια αξιοποίησής τους, στο πλαίσιο του στρατηγικού σχεδιασμού. Στην πραγματικότητα, όσον αφορά τους αρχαιολογικούς χώρους, εκτός από λίγους οργανωμένους και επισκέψιμους, οι περισσότεροι παρουσιάζουν εικόνα εγκατάλειψης, χωρίς την απαραίτητη περίφραξη και σηματοδότηση, ενώ η πρόσβαση σ' αυτούς γίνεται με δυσκολία. Η κατάσταση δεν είναι δυστυχώς καλλίτερη για ορισμένα μεσαιωνικά κάστρα που απειλούνται με κατάρρευση, όπως και αρκετά μνημεία της βιομηχανικής κληρονομιάς.

Εξάλλου, και τα περισσότερα μουσεία στην Περιφέρεια παρουσιάζουν πολλές ελλείψεις και έτσι μερικώς μόνον επιτελούν το ρόλο τους. Τα βασικά τους προβλήματα μπορούν να συνοψισθούν σε ανεπάρκεια εκθεσιακών χώρων, σε ελλείψεις στις υπηρεσίες εξυπηρέτησης επισκεπτών (πωλητήρια, τουαλέτες, αναψυκτήρια κ.λπ.), σε έλλειψη επαρκούς και κατανοητού υπομνηματισμού των εκθεμάτων καθώς και πληροφοριακού υλικού. Επιπλέον ο μεγαλύτερος αριθμός των μουσείων στερείται ιστότοπων στο διαδίκτυο και εμφανίζει εξαιρετικά περιορισμένη εισαγωγή νέων ερμηνευτικών τεχνολογιών. Άμεση συνέπεια των ελλείψεων αυτών είναι η χαμηλή επισκεψιμότητα.

Στις παραπάνω παρατηρήσεις πρέπει να προστεθούν τα μειωμένα ωράρια λειτουργίας και η σχεδόν ανύπαρκτη πληροφόρηση για το θέμα αυτό.
Οι γενικές αυτές διαπιστώσεις αναδεικνύουν την έκταση και το βάθος του προβλήματος όχι μόνον της προστασίας και συντήρησης των πολιτιστικών αυτών πόρων, αλλά και της προβολής και ερμηνείας τους. Σ' αυτό το τελευταίο επικεντρώνει και το Στρατηγικό Σχέδιο με προτάσεις δέσμης μέτρων που μπορεί να αντιμετωπίσουν τις ανεπάρκειες αυτές σε τοπικό και τομεακό επίπεδο με τη χρήση των κατάλληλων μέσων.

4.2. Προσδιορισμός στρατηγικών στόχων
Ο προσδιορισμός των στρατηγικών στόχων αποτελεί καίριας σημασίας συστατικό στοιχείο του Στρατηγικού Σχεδίου. Βέβαια, το ευρύτατο πεδίο του πολιτισμού που καλύπτει το Στρατηγικό Σχέδιο απαιτεί την εξειδίκευση των στόχων και σε επίπεδο δράσεων, αλλά και σε χωρικά σύνολα. Όμως, οι επιμέρους στόχοι υπακούουν σε μια σειρά γενικών στόχων του Σχεδίου, τους οποίους παραθέτουμε στη συνέχεια:
- Συμβολή στην προσπάθεια αλλαγής της κυρίαρχης εικόνας (ήλιος - άμμος -θάλασσα) και του μοντέλου του μαζικού τουρισμού με την ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών τουρισμού, που διαφοροποιούν το περιεχόμενο των προσφερόμενων τουριστικών προϊόντων και αυξάνουν την προστιθέμενη αξία των τουριστικών υπηρεσιών.
- Ανάδειξη των συγκριτικών και κυρίως των ανταγωνιστικών πλεονεκτημάτων της περιφέρειας και κάθε νησιού χωριστά, που μεγεθύνουν τον βαθμό ελκυστικότητάς τους.
- Ενίσχυση της πολιτιστικής ανάπτυξης σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο και προσέλκυση και συμμετοχή του πληθυσμού και των επισκεπτών σε πολιτιστικές δραστηριότητες.
- Προώθηση της ισόρροπης ενδοπεριφερειακής ανάπτυξης, με έμφαση στα μικρά νησιά, που στηρίζονται αποκλειστικά στο μαζικό τουρισμό, επιτυγχάνοντας έτσι αποσυμφόρηση των κύριων τουριστικών προορισμών και διάχυση του τουριστικού ρεύματος.
- Αξιοποίηση και ανάδειξη των πολιτιστικών πόρων με νέα σύγχρονα μέσα ψηφιακής τεχνολογίας, με σεβασμό στη μοναδικότητα και την επιστημονική ανάλυση των δεδομένων.
- Δημιουργία «ταυτότητας προορισμού» κάθε νησιού και ολόκληρης της Περιφέρειας, που θα βελτιώσει την εικόνα τους (image) και θα βοηθήσει στην προσπάθεια να γίνουν πιο αναγνωρίσιμα και ελκυστικά στην ανταγωνιστική τουριστική αγορά. Ας σημειωθεί ότι ήδη στην Περιφέρεια έχει δημιουργηθεί ένα ολοκληρωμένο Σύστημα Προώθησης του Προορισμού (Destination Marketing Organization).


4.3 Κύριοι άξονες του στρατηγικού σχεδίου και ενδεικτικές προτάσεις

Στις ενδεικτικές προτάσεις για την ανάδειξη των πολιτιστικών πόρων του Νοτίου Αιγαίου, που θα παρουσιαστούν στη συνέχεια, τα σύγχρονα μέσα, για τα οποία έγινε λόγος στο κεφάλαιο 3, έχουν ομαδοποιηθεί σε τρεις βασικούς άξονες:
Άξονας 1. Προβολή των πολιτιστικών πόρων με χρήση των νέων τεχνολογιών (Κέντρα Ενημέρωσης Επισκεπτών, Κέντρα Εικονικής Αναπαράστασης, Καινοτομικά Μουσεία).
Άξονας 2. Δημιουργία Πολιτιστικών Δικτύων (Θεματικές Πολιτιστικές Διαδρομές, Δίκτυα Μουσείων).
Άξονας 3. Ενίσχυση δράσεων σύγχρονης πολιτιστικής δημιουργίας (Εκδηλώσεις Μεγάλης Κλίμακας).

Οι προτάσεις που διατυπώθηκαν στο Σχέδιο περιλαμβάνουν τοπικές και υπερτοπικές δράσεις. Τοπικές είναι οι δράσεις που αφορούν την αξιοποίηση των πολιτιστικών πόρων σε ένα συγκεκριμένο νησί, ενώ οι υπερτοπικές αναφέρονται σε πόρους που βρίσκονται σε περισσότερα νησιά.

Όσον αφορά τους φορείς υλοποίησης και λειτουργίας μπορεί να είναι για μεν τα έργα τοπικής εμβέλειας ο Δήμος στον οποίο υπάγονται σε συνεργασία με άλλους αρμόδιους φορείς (π.χ. η Αρχαιολογική Υπηρεσία της Γενικής Γραμματείας Πολιτισμού), για δε τα έργα υπερτοπικής εμβέλειας η Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου και ο Δήμος στον οποίο πραγματοποιούνται σε συνεργασία με άλλους αρμόδιους φορείς.

Η χρηματοδότηση των προτεινόμενων έργων εντάσσεται στους προϋπολογισμούς δημοσίων επενδύσεων των Δήμων και της Περιφέρειας, τα έσοδα των οποίων προέρχονται από εθνικούς και κοινοτικούς πόρους, στο πλαίσιο των ενισχύσεων των Διαρθρωτικών Ταμείων προς τη χώρα μας.

Οι λύσεις οι οποίες επελέγησαν για τη δημιουργία των έργων του Σχεδίου στον εξεταζόμενο στην εισήγηση αυτή τομέα είναι περιορισμένου κόστους επένδυσης και συντήρησης, ώστε να μπορούν να καταστούν πραγματοποιήσιμες.
Έγινε προσπάθεια αποφυγής των πολύπλοκων τεχνολογικών εγκαταστάσεων για να είναι προσιτές στο ευρύτερο κοινό και να μην αποξενώνουν τους επισκέπτες που δεν είναι εξοικειωμένοι με τις νέες τεχνολογίες. Ένα επιπλέον στοιχείο που ελήφθη υπόψη για τον σχεδιασμό των εγκαταστάσεων των προτεινόμενων έργων είναι ότι, στα μικρά ιδίως νησιά, είναι δύσκολο να βρεθεί το εξειδικευμένο προσωπικό για το χειρισμό πολυσύνθετων τεχνολογικών μέσων.

Άξονας  1.   
ΠΡΟΒΟΛΗ  ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ  ΠΟΡΩΝ  ΜΕ ΧΡΗΣΗ  ΝΕΩΝ
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ

Κέντρα Πληροφόρησης Επισκεπτών
Προτείνεται η δημιουργία ενός Υπερτοπικού Κέντρου Επισκεπτών για καθεμία από τις δύο νησιωτικές ενότητες, μέσω του οποίου θα παρέχεται αναλυτική, λεπτομερής και εξειδικευμένη πληροφόρηση στους επισκέπτες σχετικά με τα αξιοθέατα, τις εκδηλώσεις και τις τουριστικές υποδομές. Ιδιαίτερη έμφαση θα δίνεται στην ανάδειξη προορισμών εναλλακτικού τουρισμού (π.χ. αγροτουρισμός, θρησκευτικός,   πολιτιστικός,   συνεδριακός,   καταδυτικός   τουρισμός,   κ.ά.).   Οι πληροφορίες θα παρέχονται με διάφορους τρόπους (φυλλάδια, χάρτες, CD και DVD, προβολές, οθόνες αφής, video walls κ.ά.), ενώ θα είναι διαθέσιμες και μέσω του Διαδικτύου. Το κάθε Κέντρο πρέπει να περιλαμβάνει τουλάχιστον τρεις χώρους, την αίθουσα υποδοχής με το πωλητήριο, τον εκθεσιακό χώρο με τις σύγχρονες τεχνολογικές εφαρμογές και το αναψυκτήριο.
Το Κέντρο Επισκεπτών Δωδεκανήσου πρέπει να χωροθετηθεί σε προνομιακό σημείο της πόλης της Ρόδου, ενώ το Κέντρο Επισκεπτών Κυκλάδων θα χωροθετηθεί σε κεντρικό σημείο στην Ερμούπολη της Σύρου, πρωτεύουσας των Κυκλάδων. Και τα δύο αυτά νησιά προσφέρονται ως σημείο διάχυσης των επισκεπτών στα υπόλοιπα νησιά του Νομού.
Παράλληλα, μπορεί να δημιουργηθούν μικρά παραρτήματα του Κέντρου Επισκεπτών σε κεντρικά σημεία άλλων μεγάλων νησιών (Κως, Κάρπαθος, Άνδρος, Τήνος, Πάρος, Θήρα, Νάξος, Κέα, Μήλος), τα οποία θα προσφέρουν εξειδικευμένη πληροφόρηση για το κάθε νησί. Εναλλακτικά, για το σκοπό αυτό μπορούν να αναβαθμιστούν τα ήδη υπάρχοντα σημεία πληροφόρησης (Τουριστική Αστυνομία, κιόσκια του Δήμου κ.λπ.).

Κέντρα Εικονικής Αναπαράστασης
Αξιοποιώντας τις τεράστιες δυνατότητες των νέων τεχνολογιών, δημιουργούνται Κέντρα με σκοπό να προβάλλουν σημαντικά αρχαιολογικά και ιστορικά μνημεία, την ιστορική πορεία μιας πόλης, ενός νησιού ή και μεγαλύτερης γεωγραφικής ενότητας κ. λπ. με τρόπο ενδιαφέροντα, εύκολα κατανοητό και ψυχαγωγικό, αλλά και επιστημονικά τεκμηριωμένο. Συγκεκριμένα, πρόκειται για εγκαταστάσεις που χρησιμοποιούν τρισδιάστατες προβολές video, κινούμενα σχέδια και άλλες τεχνικές για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εικονικού περιβάλλοντος, όπως π.χ. ενός ιστορικού γεγονότος (μάχη, πολιορκία κ.λπ.) ή ενός ανακατασκευασμένου αρχαίου μνημείου ή μεσαιωνικού κάστρου μέσω του οποίου συχνά επιτυγχάνεται η συμμετοχή και παρέμβαση του επισκέπτη.
Τα Κέντρα προτείνεται να φιλοξενηθούν σε ήδη υπάρχοντες χώρους που θα διατεθούν από τους Δήμους, την Περιφέρεια ή άλλους φορείς. Το κτήριο πρέπει να εκπληρώνει τις προδιαγραφές, οι οποίες υπαγορεύονται τόσο από το περιεχόμενο των εφαρμογών, όσο και από τις απαιτήσεις του απαραίτητου τεχνολογικού εξοπλισμού (hardware).
Ένα σχετικά πρόσφατο παράδειγμα πιλοτικής εφαρμογής του συγκεκριμένου ερμηνευτικού μέσου στην Ελλάδα αποτελούν τα πέντε Κέντρα Εικονικής Αναπαράστασης St.ell.art που δημιουργήθηκαν με την επιστημονική ευθύνη και τον συντονισμό του Ινστιτούτου Περιφερειακής Ανάπτυξης στην Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας στο πλαίσιο του προγράμματος καινοτομικών δράσεων RI-SE.
Πιο πρόσφατα παραδείγματα είναι το Κέντρο Εικονικής Πραγματικότητας του Δήμου Χαιρώνειας, και οι εφαρμογές εικονικής πραγματικότητας για το Μαντείο του Τροφωνίου στη Λιβαδειά και για τη μυκηναϊκή Θήβα στην πόλη της Θήβας. Σύστημα εικονικής πραγματικότητας έχει επίσης εγκατασταθεί στην Ολυμπία μέσα στο Μουσείο της Ιστορίας των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αρχαιότητα.


Υπερτοπικές προτάσεις
Τα Κέντρα υπερτοπικού χαρακτήρα προβάλλουν σύνολα μνημείων τα οποία βρίσκονται διάσπαρτα σε περισσότερα νησιά του Νομού και ανήκουν στην ίδια ιστορική περίοδο (π.χ. Ιπποτοκρατία) ή στην ίδια θεματική ενότητα (π.χ. αρχιτεκτονική, λαϊκή παράδοση).

Η χωροθέτηση των προτάσεων αυτών εξαρτάται από διάφορους παράγοντες (τελική επιλογή μνημείων, ύπαρξη κατάλληλων υποδομών κ.λπ.). Ωστόσο, ο χαρακτήρας των εφαρμογών αυτών θα είναι τέτοιος ώστε να ενθαρρύνει την επίσκεψη στα προβαλλόμενα μνημεία και επομένως τη διάχυση του τουριστικού ρεύματος στο σύνολο του Νομού.
Κέντρο Εικονικής Αναπαράστασης για την Ιπποτοκρατία (στη Ρόδο) στο οποίο θα παρουσιάζεται η ιδιαίτερα σημαντική για τα Δωδεκάνησα περίοδος, με ιστορικά στοιχεία σχετικά με το τάγμα των Ιωαννιτών ιπποτών, πληροφορίες για την οικονομική και κοινωνική διάρθρωση στα Δωδεκάνησα κατά την εποχή εκείνη, την πολεοδομική οργάνωση της μεσαιωνικής πόλης της Ρόδου κ.λπ.
Κέντρο Εικονικής Αναπαράστασης για τον Πρωτοκυκλαδικό πολιτισμό (στην Αμοργό). Σ' αυτό θα παρουσιάζεται ο Πρωτοκυκλαδικός πολιτισμός που δημιουργήθηκε στα νησιά των Κυκλάδων κατά την Πρώιμη Εποχή του
Χαλκού (3η χιλιετία π.Χ.) και υπήρξε αναμφισβήτητα ο σημαντικότερος σε όλη τη μακρόχρονη ιστορία των νησιών αυτών.
Κέντρο Εικονικής Αναπαράστασης για την Ενετοκρατία στις Κυκλάδες (στη Νάξο). Θα παρουσιάζεται η περίοδος της Ενετοκρατίας (13ος - 16ος αι.) που υπήρξε αποφασιστικής σημασίας τόσο για την πολιτική, κοινωνική, οικονομική όσο και για την πολιτιστική εξέλιξη των νησιών.


Τοπικές προτάσεις
Κέντρο Εικονικής Αναπαράστασης για το Ηφαίστειο της Νισύρου. Με τη χρήση νέων τεχνολογιών οι επισκέπτες θα μαθαίνουν για την ιστορία του Ηφαιστείου της Νισύρου, για τα γεωλογικά φαινόμενα που συνδέονται με αυτό, για τα ιδιαίτερα πετρώματα που βρίσκονται στο νησί κ.λπ.
Κέντρο Εικονικής Αναπαράστασης για τις Ενάλιες Αρχαιότητες της Καλύμνου. Με τη βοήθεια των νέων τεχνολογιών, οι επισκέπτες του Κέντρου Εικονικής Αναπαράστασης θα μπορούν να ξεναγούνται στο βυθό της Καλύμνου, από όπου έχουν ανασυρθεί σημαντικά ενάλια ευρήματα και θα ενημερώνονται για θέματα σχετικά με την ενάλια αρχαιολογία, τη συντήρηση των ευρημάτων που ανασύρονται από το βυθό κ.λπ.
Κέντρο Εικονικής Αναπαράστασης για τα Λουτρά του Ταλλαρά στην Αστυπάλαια. Προτείνεται η αξιοποίηση των ρωμαϊκών Λουτρών του Ταλλαρά μέσω της ανάπτυξης μιας εφαρμογής εικονικής αναπαράστασης, σε περιοχή κοντά στο μνημείο.
Κέντρο Εικονικής Αναπαράστασης για το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο (στη Λέρο). Το Κέντρο Εικονικής Αναπαράστασης θα συστεγάζεται με το Πολεμικό Μουσείο της Λέρου και θα παρέχει στους επισκέπτες πληροφορίες (μέσω προβολών, ηχογραφημένων αφηγήσεων κ.λπ.) σχετικά με τα εκθέματα του Μουσείου και γενικότερα με το ρόλο της Λέρου στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.


Καινοτομικά Μουσεία
Όπως αναφέρθηκε στο σχετικό κεφάλαιο, τα μουσεία αυτά μπορεί να ονομαστούν καινοτομικά γιατί δεν διαθέτουν παρά ελάχιστα συμβατικά εκθέματα και επικεντρώνουν στα ψηφιακά εκθέματα. Ένα τέτοιο μουσείο χρειάζεται να διαθέτει χώρους για τη μόνιμη έκθεση και τα εκπαιδευτικά προγράμματα καθώς και τους συνήθεις στα μουσεία χώρους υποδοχής και παροχής υπηρεσιών στους επισκέπτες και τις διοικητικές υπηρεσίες. Οι διαστάσεις του εκθεσιακού χώρου πρέπει να επιτρέπουν να αναπτυχθούν οι πολυεπίπεδες λειτουργίες του Μουσείου, που θα ανταποκρίνονται στους σκοπούς του και θα διευκολύνουν τη χρήση πολύπλοκων μέσων υψηλής τεχνολογίας.
Ένα παρόμοιο Μουσείο προτάθηκε από το Ινστιτούτο Περιφερειακής Ανάπτυξης στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Προγράμματος RI-SE. Πρόκειται για το Καινοτομικό Κέντρο Ιστορικής Ενημέρωσης Θερμοπυλών που δημιουργήθηκε πρόσφατα στο χώρο των Θερμοπυλών από το Δήμο Λαμιέων. Εκεί με τη χρήση της σύγχρονης ψηφιακής τεχνολογίας παρουσιάζονται τα γεγονότα της σπουδαίας μάχης και η διαχρονική απήχησή της.

Υπερτοπικές προτάσεις
Οι προτάσεις περιορίζονται ως προς τη χωροθέτηση σε νησιά αρκετά μεγάλα, τα οποία μπορεί να συντηρήσουν ένα τέτοιο μουσείο.
Καινοτομικό Μουσείο Νεώτερης Αρχιτεκτονικής στις Κυκλάδες (στη Σύρο). Οι βασικές θεματικές ενότητες θα αφορούν την παραδοσιακή λαϊκή αρχιτεκτονική των νησιών καθώς και τη νεοκλασική αρχιτεκτονική.
Καινοτομικό Μουσείο για τη Μετανάστευση και τις Παροικίες των Δωδεκανήσων στο εξωτερικό (στη Ρόδο). Οργανωμένο σύμφωνα με το πρότυπο ορισμένων αντίστοιχης θεματολογίας μουσείων στο εξωτερικό, το Μουσείο θα παρουσιάζει ιστορικά ντοκουμέντα (φωτογραφίες, έγγραφα, αντικείμενα κ.λπ.) που συνδέονται με τη μετανάστευση των Δωδεκανήσιων και τη δημιουργία των παροικιών τους, ενώ διαδραστικές εφαρμογές θα απεικονίζουν τα μεταναστευτικά ρεύματα με χρονολογικά και γεωγραφικά κριτήρια.
Καινοτομικό Μουσείο Παραδοσιακής Ενδυμασίας και Λαογραφίας της Δωδεκανήσου (στην Όλυμπο Καρπάθου), στο οποίο θα συνδυάζονται τα παραδοσιακά εκθέματα (στολές, κοσμήματα, αντικείμενα καθημερινής χρήσης, διακοσμητικά κ.λπ.) με πολυμεσικές εφαρμογές μέσα από τις οποίες θα προβάλλονται τα έθιμα των Δωδεκανήσων και γενικά η πλούσια λαογραφική τους παράδοση.

Άξονας 2.
Δημιουργία Πολιτιστικών Δικτύων Πολιτιστικές διαδρομές
Οι πολιτιστικές διαδρομές προσφέρονται ιδιαίτερα ως μέσον για τη γνωριμία και προβολή μνημείων, χώρων και μουσείων σε μικρότερα νησιά, που συχνά είναι άγνωστα στο ενδιαφερόμενο κοινό. Η συμπερίληψή τους σε μια προτεινόμενη υπερτοπική διαδρομή μαζί με άλλους σημαντικούς και γνωστούς πολιτιστικούς πόρους με μεγάλη επισκεψιμότητα, τους παρέχει την ευκαιρία να αποκτήσουν αναγνωρισιμότητα και να προσελκύσουν επισκέπτες. Βασική προϋπόθεση βέβαια αποτελεί να είναι προσβάσιμα, να βρίσκονται σε σχετικά καλή κατάσταση διατήρησης και να είναι επαρκώς σηματοδοτημένα.

Υπερτοπικές διαδρομές
Κάστρα της Ιπποτοκρατίας. Στη διαδρομή θα συμπεριληφθούν τα σημαντικότερα Κάστρα και οχυρωματικά έργα της περιόδου της Ιπποτοκρατίας στα διάφορα νησιά της Δωδεκανήσου.
Θρησκευτικά Προσκυνήματα. Η διαδρομή αυτή θα περιλαμβάνει τα γνωστότερα θρησκευτικά προσκυνήματα της περιφέρειας, αυτά δηλαδή που έχουν πανελλαδικό ή ακόμη και διεθνή χαρακτήρα (Σπήλαιο Αποκάλυψης και Μονή Αγίου Ιωάννου Θεολόγου στην Πάτμο) και εκείνα με υπερτοπικό χαρακτήρα, όπως ο Ταξιάρχης Πανορμίτης στη Σύμη, η Παναγία Σπηλιανή στη Νίσυρο, ο Άγιος Παντελεήμων στην Κάλυμνο κ.ά.
Παραδοσιακοί Οικισμοί. Στη διαδρομή αυτή θα περιλαμβάνονται οικισμοί που παρουσιάζουν ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον, είτε πρόκειται για δείγματα λαϊκής αρχιτεκτονικής, είτε για δείγματα νεοκλασικής αρχιτεκτονικής.

Τοπικές διαδρομές
Προτείνονται θεματικές διαδρομές που αφορούν τους πολιτιστικούς πόρους ενός συγκεκριμένου νησιού. Οι διαδρομές αυτές μπορεί να είναι αρχαιολογικές (Κως, Κέα, Άνδρος, Θήρα, Αμοργός κ.ά.), αρχιτεκτονικές (Σύρος, Λέρος κ.ά.), βιομηχανικής κληρονομιάς (Σέριφος), κ.λπ.


Δίκτυα Μουσείων
Ο αριθμός των αξιόλογων μουσείων της Περιφέρειας που θα μπορούσαν να συμμετέχουν σε ένα υπερτοπικό Δίκτυο είναι μεγάλος. Επιπροσθέτως, επειδή σε ορισμένα μεγάλα νησιά υπάρχουν αρκετά και σημαντικά μουσεία (όπως π.χ. στη Ρόδο, την Άνδρο, την Τήνο, τη Νάξο κ.ά.) θα μπορούσε να δημιουργηθεί και ένα τοπικό Δίκτυο Μουσείων σε καθένα από αυτά. Για τη συμμετοχή είτε στο υπερτοπικό, είτε στο τοπικό δίκτυο υπάρχουν ορισμένες απαραίτητες προϋποθέσεις, όπως οι επαρκείς κτιριακές εγκαταστάσεις, ο σύγχρονος τρόπος παρουσίασης των εκθεμάτων, καθώς και η ύπαρξη τόσο ορισμένων βασικών υποδομών για την εξυπηρέτηση του κοινού όσο και έντυπου πληροφοριακού υλικού.

Το Δίκτυο μπορεί να αναλάβει δράσεις με στόχο τη βελτίωση της λειτουργίας των μουσείων, την καλύτερη προβολή τους και την αύξηση της επισκεψιμότητάς τους. Τέτοιες δράσεις περιλαμβάνουν για παράδειγμα την έκδοση ενός συνοπτικού οδηγού που θα προβάλλει όλα τα μουσεία του Δικτύου κατά κατηγορίες, με ορισμένες βασικές πληροφορίες σχετικά με το περιεχόμενό τους, το ωράριο λειτουργίας τους κ. λπ. Το υλικό που θα συγκεντρωθεί μπορεί να είναι διαθέσιμο και μέσω του διαδικτύου, για την καλύτερη εξυπηρέτηση των τουριστών, δεδομένου ότι τα περισσότερα μουσεία της Περιφέρειας είτε δεν διαθέτουν ιστοσελίδα, είτε η διαθέσιμη ιστοσελίδα είναι ανεπαρκής.
Για την αποτελεσματικότερη προβολή των μουσείων το Δίκτυο είναι δυνατόν να αναλάβει πρωτοβουλία και να συντονίσει τη διοργάνωση ενός θεσμού περιοδικών εκθέσεων με τη συνεργασία πολλών μουσείων του ίδιου αντικειμένου (π.χ. λαογραφικά, ναυτικά). Οι εκθέσεις αυτές θα περιλαμβάνουν εκθέματα από τα συνεργαζόμενα μουσεία, βασισμένα σε συγκεκριμένη θεματική ενότητα, ενώ μπορεί και να περιοδεύουν σε περισσότερα νησιά.


Άξονας 3. 
Ενίσχυση δράσεων σύγχρονης πολιτιστικής δημιουργίας Δίκτυα Φεστιβάλ

Ορισμένα από τα φεστιβάλ στα νησιά έχουν τη δυνατότητα να εξελιχθούν σε εκδηλώσεις με ιδιαίτερη υπερτοπική απήχηση. Με τη διοργάνωσή τους σε τακτική βάση, τη διεύρυνσή τους, τον προσανατολισμό τους σε ένα συγκεκριμένο θεματικό άξονα, τη σύναψη διεθνών συνεργασιών, την αξιοποίηση εναλλακτικών χώρων για τις εκδηλώσεις, και με την κατάλληλη δημοσιότητα στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό, μπορεί να μεταβληθούν σε θεσμούς διεθνούς προβολής και κύρους με ιδιαίτερο, εξειδικευμένο χαρακτήρα.

Σε υπερτοπικό επίπεδο οι εκδηλώσεις αυτές μπορεί να αποτελέσουν ένα Δίκτυο Εκδηλώσεων Μεγάλης Κλίμακας μέσω της σύστασης ενός ενιαίου φορέα (Δίκτυο Φεστιβάλ) για το συντονισμό και την προβολή τους. Μέσω αυτού του φορέα οι διοργανωτές (κυρίως ΟΤΑ) θα εξασφαλίζουν καλύτερη προβολή των εκδηλώσεών τους αλλά και πρόσβαση στην κατάλληλη τεχνογνωσία για τη δημιουργία ιστοτόπων, την παραγωγή προωθητικού υλικού (αφίσες, φυλλάδια, προγράμματα), για την τεχνική υποστήριξη των εκδηλώσεων αλλά και για την επαφή με φορείς του εξωτερικού για την ανάπτυξη διεθνών συνεργασιών, την μετάκληση καλλιτεχνών κ. λπ. Επίσης, η δυνατότητα συντονισμού των εκδηλώσεων θα διευκολύνει την ανάπτυξη ενός ιδιαίτερου και εξειδικευμένου χαρακτήρα για κάθε φεστιβάλ, γεγονός που αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την προσέλκυση επισκεπτών σε υπερτοπικό ή και διεθνές επίπεδο. Με την εξειδίκευση του περιεχομένου τους (π.χ. χορός, αρχαίο θέατρο, παραδοσιακή μουσική, μεσαιωνική ιστορία, γαστρονομία κ. λπ.) τα φεστιβάλ θα μπορέσουν ευκολότερα να καλλιεργήσουν μια ιδιαίτερη ταυτότητα, αλλά και να αναπτύξουν συνεργασίες με αντίστοιχους θεσμούς από την υπόλοιπη Ελλάδα και το εξωτερικό.


4.4 Προκύπτουσες συνέργειες

Το Στρατηγικό Σχέδιο Ανάπτυξης Πολιτιστικού Τουρισμού είναι οργανικό τμήμα του συνολικού Στρατηγικού Σχεδίου της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου. Συνδέεται άμεσα με όλους τους άλλους τομείς δραστηριότητας και δημιουργεί συνέργειες οι οποίες μπορούν να κινητοποιήσουν ευρύτερες αναπτυξιακές δυνάμεις.
Ο πολιτισμός και ο πολιτιστικός τουρισμός δεν είναι απλώς μία ακόμα εναλλακτική δραστηριότητα που συμπληρώνει τις οικονομικές δομές της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου. Με την εφαρμογή έστω και ενός μέρους από τις προτάσεις των τριών αξόνων που συμπεριλαμβάνονται στο Σχέδιο μπορεί να αναδειχθεί σε προωθητικό κλάδο που θα συμπαρασύρει σειρά συνδεόμενων δραστηριοτήτων και θα επιτρέψει την ανάδειξη καινοτομιών σε πολλούς άλλους κλάδους.
Το παράδειγμα της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου και η κατάλληλη αξιοποίηση των σύγχρονων τεχνολογικών και άλλων μέσων για την ανάδειξη των πολιτιστικών πόρων   μπορεί   να   αποτελέσουν   αποτελεσματικό   μέσο   διεύρυνσης   και διαφοροποίησης του τουριστικού προϊόντος και άλλων Περιφερειών, ειδικά στη χώρα μας με το τεράστιο πολιτιστικό απόθεμα που διαθέτει. Ο στρατηγικός αυτός στόχος θα έπρεπε ίσως να αποτελέσει αντικείμενο της πολιτικής των αρμοδίων φορέων για τον τουρισμό και τον πολιτισμό, όχι μόνο σε περιφερειακό επίπεδο, αλλά και σε επίπεδο εθνικής αναπτυξιακής στρατηγικής.


Υποσημειώσεις
(1)Ας σημειωθεί, ότι χρήση του όρου πολιτιστική κληρονομιά γίνεται επίσης για την άυλη κληρονομιά, δηλαδή τη γλώσσα, τις παραδόσεις, τα ήθη και έθιμα, τη μουσική, το χορό κ.λπ
(2)Υποδειγματικά Κέντρα Επισκεπτών είναι εκείνα στο Culloden (τόπος μάχης) κοντά στο Ίνβερνες της Σκωτίας, και στην Clunia (ρωμαϊκή πόλη) της Ισπανίας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ελληνόγλωσση
  • Κόνσολα Ντ. (2006), Πολιτιστική ανάπτυξη και πολιτική, Αθήνα: Παπαζήσης. Κόνσολα Ντ. (2011) «Δίκτυα Μουσείων στην σύγχρονη πόλη», ανακοίνωση στο 10ο Επιστημονικό Συνέδριο της Ελληνικής Εταιρείας Περιφερειακής Επιστήμης, Αθήνα. 
  • Μπούνια Αλ., Νικονάνου Ν. και Οικονομου Μ. (επιμ.) (2008) Η Τεχνολογία στην υπηρεσία της πολιτισμικής κληρονομιάς, Αθήνα: Καλειδοσκόπιο. 
  • Σπιλάνης Γ. (2000) «Τουρισμός και περιφερειακή ανάπτυξη. Η περίπτωση των νησιών του Αιγαίου»,   σε  Τσάρτας   Π.   (επιμ.),   Τουριστική  ανάπτυξη.   πολυεπιστημονικές προσεγγίσεις, Αθήνα: Εξάντας.


Ξενόγλωσση

  • Beck L. and Cable T. (1998) Interpretation for the 21st Century - Fifteen Guiding Principles for Interpreting Nature and Culture, Champagne, Ill. : Sagamore Publishing.
  • Blockley M. and Hems A. (eds.) (2006) Heritage Interpretation, New York: Routledge.
  • Gali-Espelt N. (2012) "Identifying Cultural Tourism: A Theoretical and Methodological Approach", Journal of Heritage Tourism 7(1): 45-58.
  • Greffe X. (2003) La valorisation economique du patrimoine, Paris: La Documentation Francaise.
  • ICOMOS (1999) International Cultural Tourism Charter.
  • Jansen-Verbeke M. (1998)    "Tourismification of Historical Cities", Annals of Tourism Research, 25(3): 739-769. 
  • Loulanski T. (2006) "Revising the Concept for Cultural Heritage: the Argument for a Functional Approach", International Journal of Cultural Property, 13: 207-233. 
  • Mazzanti M. (2003) "Valuing Cultural Heritage in a Multi-attribute Framework. Microeconomic Perspectives and Policy Implications", Journal of Socio-Economics 32: 549-569. 
  • McKercher B. and du Cross H. (2002) Cultural Tourism: The Partnership between Tourism and Cultural Heritage Management, London: Routledge. 
  • Merriman N. (2004) Public Archaeology, London: Routledge.
  • Moulin C. and Boniface Pr. (2001) "Routeing Heritage for Tourism: Making Heritage and Cultural Tourism networks for Socio-Economic Development", International Journal of Heritage Studies 7(3): 237-248.
  • Nasser Ν. (2003) "Planning for Urban Heritage Places: Reconciling Conservation, Tourism, and Sustainable Development", Journal of Planning Literature, 17 (4): 467-479.
  • Navrud St. and Ready R. (eds.) (2002) Valuing Cultural Heritage, London: Edward Elgar.
  • Provincial Council of Barcelona (2006) Heritage Interpretation Centres. The Hicira Handbook, Barcelona.
  • Richards G. (ed.) (1996) Cultural Tourism in Europe, CABI, Wallingford.
  • Russo A. P. (2002) "The "Vicious Circle" of Tourism Development in Heritage Cities", Annals of Tourism Research, 29 (1): 165-182.
  • Tsartas P.(2003) "Cultural Tourism and Regional Development: Problems, Possibilities, Prospects", in Deffner A., Konstandakopoulos D. and Psycharis Y. (eds.) Culture and Regional Economic Development in Europe, Volos: University of Thessaly Press.
  • World Tourism Organization (WTO) (1985) The State's Role in Protecting and Promoting Culture as a Factor of Tourism Development, Madrid.


Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου